Thắng từ (phanh từ) là bộ phận đảm bảo an toàn cốt lõi cho hệ thống truyền động. Tuy nhiên, trong quá trình vận hành, sự cố thắng từ không nhả thường xuyên gây gián đoạn sản xuất. Tình trạng này khiến motor điện (động cơ điện) bị bó cứng, sinh nhiệt lượng cao và có nguy cơ cháy nổ nếu không can thiệp kịp thời.
Để giúp hệ thống thiết bị của bạn nhanh chóng trở lại hoạt động, Thành Thái Motor sẽ hướng dẫn chi tiết cách chẩn đoán và khắc phục sự cố này một cách triệt để nhất.
4 Nguyên nhân chính khiến thắng từ không nhả
Để xử lý triệt để, chúng ta cần chia các nguyên nhân thành các nhánh từ hệ thống điện đến cơ cấu cơ học. Dưới đây là 4 tác nhân phổ biến nhất:
Nguồn điện cấp bị lỗi hoặc điện áp quá thấp
Nguồn điện cung cấp năng lượng trực tiếp cho cuộn cảm. Khi điện áp lưới bị sụt giảm nghiêm trọng hoặc đường dây dẫn bị đứt ngầm, nguồn năng lượng này không đủ để tạo ra từ trường. Kết quả là lực hút từ trường yếu hơn lực đẩy của lò xo, khiến thắng từ không thể nhả đĩa phanh.
Hỏng bộ chỉnh lưu (Diot thắng từ)
Bộ chỉnh lưu (Diot) thực hiện nhiệm vụ chuyển đổi dòng điện xoay chiều (AC) thành dòng điện một chiều (DC) để cấp cho phanh. Diot thắng từ thường xuyên phải chịu dòng điện cảm ứng cao nên rất dễ bị đánh thủng hoặc cháy. Khi Diot hỏng, dòng điện DC bị ngắt. Lực từ biến mất hoàn toàn và thắng từ luôn ở trạng thái khóa.
Đứt hoặc cháy cuộn hút
Cuộn hút (cuộn coil) cấu tạo từ hàng ngàn vòng dây đồng bọc tráng men cách điện. Nhiệt độ động cơ tăng cao hoặc làm việc quá tải trong thời gian dài sẽ nung chảy lớp cách điện này. Cuộn hút bị chập cháy hoặc đứt ngầm sẽ mất khả năng sinh từ, dẫn đến hiện tượng kẹt phanh cơ học.
Khoảng hở không khí quá lớn do mòn bố thắng
Khoảng hở không khí là khoảng cách vật lý giữa nam châm điện và đĩa ép. Sau thời gian dài ma sát, bố thắng bị mòn đi. Sự hao mòn này làm tăng kích thước khoảng hở. Khi khe hở vượt quá giới hạn thiết kế, lực từ trường không đủ sức vươn tới để hút đĩa ép lại, gây ra hiện tượng kẹt cơ khí dù hệ thống điện vẫn bình thường.
Khoảng hở không khí do mòn thắng
Hướng dẫn 3 bước kiểm tra và khắc phục lỗi thắng từ không nhả
Khi phát hiện sự cố, kỹ thuật viên cần áp dụng quy trình kiểm tra gồm 3 bước bên dưới để khoanh vùng và xử lý chính xác.
Bước 1: Đo kiểm tra nguồn điện và điốt chỉnh lưu
Trước tiên, hãy xác minh hệ thống cấp điện và bộ chỉnh lưu, vì đây là những bộ phận ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hoạt động của thắng từ.
Kỹ thuật viên ngắt nguồn điện tổng của máy móc.
Sử dụng đồng hồ VOM chuyển sang thang đo điện áp AC. Đo trực tiếp tại hai đầu dây cấp vào hộp cực motor. Đảm bảo điện áp đạt mức tiêu chuẩn.
Chuyển đồng hồ sang thang đo điện áp DC. Đo tại ngõ ra của điốt chỉnh lưu. Nếu điện áp DC bằng 0V hoặc thấp hơn định mức (ví dụ 99V DC), bạn cần thay thế bộ chỉnh lưu mới đồng bộ.
Đo điện áp DC tại ngõ ra của điốt chỉnh lưu
Bước 2: Kiểm tra điện trở của cuộn dây từ
Sau khi loại trừ nguyên nhân về nguồn điện, tiếp tục kiểm tra tình trạng cuộn dây từ để xác định khả năng tạo lực hút của thắng từ.
Kỹ thuật viên tháo hai đầu dây của cuộn hút ra khỏi điốt.
Sử dụng thang đo Ohm (Ω) trên đồng hồ VOM. Đặt hai que đo vào hai đầu dây cuộn hút.
Đọc thông số: Nếu đồng hồ hiển thị giá trị điện trở (khoảng vài chục đến vài trăm Ohm), cuộn dây bình thường. Nếu đồng hồ chỉ vô cực (OL), cuộn dây đã đứt. Bạn phải gửi mâm từ đi quấn lại hoặc mua linh kiện thay thế
Bước 3: Đo và điều chỉnh lại khe hở từ
Nếu nguồn điện và cuộn dây đều đạt yêu cầu, bước cuối cùng là kiểm tra khe hở từ để đảm bảo cơ cấu thắng đóng – nhả đúng tiêu chuẩn kỹ thuật.
Kỹ thuật viên dùng thước căn lá (thước lá) chèn vào khe hở giữa thân cuộn hút và đĩa ép.
Kiểm tra thông số tiêu chuẩn (thường từ 0.2mm – 0.5mm tùy công suất motor).
Nếu khe hở quá lớn, sử dụng cờ lê nới lỏng ốc hãm, vặn siết các bu lông điều chỉnh để thu hẹp khoảng hở. Dùng thước lá kiểm tra lại ở 3 điểm khác nhau trên vòng tròn để đảm bảo đĩa ép cân bằng, sau đó siết chặt ốc hãm.
Kiểm tra khe hở trước khi điều chỉnh thu hẹp khoảng hở
Những lưu ý an toàn quan trọng khi sửa chữa phanh điện từ
Để quá trình sửa chữa đạt hiệu quả và không gây nguy hiểm cho người thực hiện, đừng bỏ qua các lưu ý an toàn quan trọng dưới đây
Tuyệt đối ngắt nguồn điện chính (Lockout/Tagout): Trước khi tháo mở nắp chụp cánh quạt để tiếp cận cụm phanh, phải đảm bảo điện đã được ngắt hoàn toàn để tránh rủi ro điện giật.
Cố định tải trọng cơ khí: Đối với các ứng dụng nâng hạ (palăng, cầu trục, thang tời), nếu bạn tháo phanh khi đang có tải lơ lửng, tải trọng sẽ rơi tự do cực kỳ nguy hiểm. Luôn hạ tải xuống mặt đất an toàn trước khi sửa phanh.
Không tra dầu mỡ vào mặt bố thắng: Hệ thống phanh hoạt động dựa trên lực ma sát khô. Tuyệt đối không để dầu nhớt dính vào mặt bố phanh và đĩa ma sát, nếu không phanh sẽ mất hoàn toàn tác dụng hãm.
Kiểm tra và ngắt nguồn điện chính đảm bảo an toàn
Câu hỏi thường gặp
Thắng từ kêu lạch cạch liên tục nhưng không nhả hẳn là bị gì?
Hiện tượng này thường do khe hở từ quá lớn hoặc điện áp DC cấp vào bị chập chờn. Lực từ sinh ra không dứt khoát, khiến đĩa ép va đập liên tục vào nam châm điện. Bạn cần đo lại điện áp và siết lại khe hở.
Có thể loại bỏ thắng từ để chạy trực tiếp motor không?
Không nên. Thắng từ là cơ cấu an toàn. Việc tháo bỏ sẽ gây nguy hiểm cho người vận hành và làm sai lệch thiết kế truyền động của hệ thống (như tời nâng, băng tải).
Làm thế nào để nhả thắng từ bằng tay khi hệ thống bị mất điện đột ngột?
Hầu hết các dòng phanh điện từ công nghiệp hiện nay đều được trang bị cần nhả cơ (tay gạt) hoặc ốc xả. Khi mất điện, bạn chỉ cần thao tác kéo tay gạt này để ép hệ thống lò xo lại, mở khe hở từ ra giúp trục motor quay tự do. Lưu ý quan trọng: Đối với hệ thống nâng hạ, phải chắc chắn tải trọng đã được hãm an toàn trước khi gạt cần nhả cơ để tránh hiện tượng rơi tự do.
Đã thay Diot và cuộn Coil mới nhưng thắng vẫn không nhả, hoặc vừa bật lên đã bốc khói là do đâu?
Nguyên nhân phổ biến nhất trong trường hợp này là do sai lệch điện áp định mức. Ví dụ: Cuộn coil của bạn yêu cầu điện áp 99V DC (phải dùng Diot bán kỳ: vào 220V AC - ra 99V DC), nhưng thợ lại lắp nhầm Diot toàn kỳ (vào 220V AC - ra 190V DC). Việc cấp điện áp DC cao gấp đôi định mức sẽ khiến từ trường sinh ra quá lớn, gây quá nhiệt và làm cháy cuộn coil mới chỉ trong vài giây. Bạn cần đọc kỹ thông số trên tem nhãn trước khi lắp đặt.
Bao lâu thì nên thay bố thắng định kỳ để tránh tình trạng motor bị bó kẹt?
Tuổi thọ của bố thắng (má phanh) phụ thuộc rất nhiều vào tần suất đóng ngắt và tải trọng của máy. Thông thường, sau khoảng 6 tháng đến 1 năm vận hành liên tục, bạn nên mở nắp bảo vệ để kiểm tra. Nếu độ dày bố thắng bị mòn vượt qua vạch chỉ báo của nhà sản xuất (hoặc mòn xuống dưới mức 1.5mm - 2mm tùy kích cỡ motor), hoặc bề mặt ma sát bị trơ bóng, nứt vỡ thì cần thay mới ngay để duy trì khe hở từ tiêu chuẩn.
Kết luận
Sự cố thắng từ không nhả bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau như hỏng nguồn, đứt cuộn dây hoặc sai lệch khe hở cơ học. Việc hiểu rõ bản chất linh kiện và áp dụng quy trình kiểm tra tuần tự sẽ giúp bạn khắc phục sự cố nhanh chóng, giảm thiểu thời gian chết của dây chuyền.
